Andre Marie Ampere (1775—1836)

Dwieście lat temu. 22 l 1775 r. w Poleymieux pod Lyonem urodził się późniejszy znakomity uczony francuski Andre Marie Ampere.

Ampere od dzieciństwa wykazywał nadzwyczajne zdolności (szczególnie w dziedzinie matematyki) i wszechstronne zainteresowania naukowe. Uczył się właściwie sam, zajmując się głównie naukami ścisłymi i przyrodniczymi oraz literatura i filozofia. Już jako chłopiec przestudiował całą 20 tomową Encyklopedię d'Alemberta i Diderota. Kiedy dowiedział się, że interesujące go prace Eulera i Bernoulliego. Znajdujące się w bibliotece w Lyonie, są wydane po łacinie — nauczył się tego języka, aby je móc poznać.

Jego ojciec, miejscowy sędzia pokoju, został zgilotynowany w 1793 r., w okresie terroru.  Był to ogromny wstrząs dla młodego Andre — popadł wtedy w trwającą ponad rok apatię i dopiero pod wpływem miłości do Julie Caron, z którą później zawarł związek małżeński, otrząsnął się z tego stanu. Od ok 1796 r. Ampere utrzymywał się z prywatnych lekcji matematyki, chemii i języków Nie mając ugruntowanej pozycji, dopiero w 1799 r zdołał ożenić się ze swą wybranką, przełamawszy opory jej rodziny. W tym czasie usilnie studiował chemię z dzieł Lavoisiera. W 1800 r urodził mu się syn, Jean Jacques (1800—1864), z czasem wybitny historyk literatury.

Zdecydowawszy się na karierę naukową. Ampere w 1801 r. objął katedrę w Szkole Centralnej w Bourg, pozostawiając rodzinę w Lyonie. W tym okresie powstała jego pierwsza wybitna praca matematyczna z zakresu teorii gier (1802), która zwróciła na niego uwagę świata nauki. W 1804 r. został profesorem w liceum w Lyonie, a już w 1805 r powołano go do Pary za, gdzie mianowany został repetytorem matematyki w Szkole Politechnicznej w Paryżu. Jego zdolności i wszechstronność zwracają uwagę: w 1808 r. zostaje inspektorem generalnym oświaty publicznej (na stanowisku tym pozostał, z paroletnią przerwą, do końca życia), w 1809 r.—profesorem Szkoły Politechnicznej. Od 1819 r. wykładał na uniwersytecie paryskim filozofię, a od r. 1820 astronomię.

Gdyby jednak Ampere zmarł przed końcem 1820 r., pozostałby w historii nauki postacią drugorzędną i zapewne ,,Młody Technik" nie zauważyłby rocznicy, którą upamiętnia czasopismo nasze właśnie tym artykułem. Dopiero, bowiem w 1820 r. rozpoczęła się wielka przygoda naukowa profesora Ampere'a. 4 IX tegoż 1820 r. Francois Arago przedstawił Francuskiej Akademii Nauk odkrycie Oersteda. Elektromagnetyzm tak zafascynował Ampera, że już 181X1820 r. przedstawił Akademii własną, rozszerzającą zagadnienie, pracę na ten temat. Następnie w okresie od 25 IX do 9 X tego samego roku przedstawiał i demonstrował swoje nowe odkrycia i wnioski w dziedzinie, którą nazwał elektrodynamiką. Najważniejszym jego odkryciem na tym polu było stwierdzenie wzajemnego oddziaływania na siebie dwóch przewodów, w których przepływa prąd elektryczny. Ampere określił zależność między kierunkiem prądu i kierunkiem wytwarzanego przezeń pola magnetycznego (tzw. reguła pływaka), stwarzając punkt wyjścia dla osiągnięć, Faradaya, a przez to do powstania prądnicy i silnika elektrycznego. Nadto przyczynił się do wynalezienia elektromagnesu i myślał o telegrafie elektrycznym.

Najważniejszą jednak zasługą Ampere'a było opracowanie matematycznej teorii elektrodynamiki. Zawdzięcza mu ona pierwsze podstawowe wzory, wyprowadzone na podstawie wnikliwej analizy wyników doświadczeń. Odtąd teoria j badania eksperymentalne mogły się wzajemnie rozwijać Maxwell nazywa Ampere'a ,,Newtonem elektryczności" i pisze, że jego prace w tym zakresie ..należą do najświetniejszych czynów, jakich kiedykolwiek dokonano w nauce" Osiągnięcia te wpłynęły na to, że Ampere'a powołano na katedrę fizyki eksperymentalnej w College de France (1824), a wyrazem trwałego uznania dla jego dorobku jest „niezniszczalny pomnik" w postaci nazwy jednostki natężenia prądu elektrycznego (amper). W 1827 r. ukazała się książka Ampere'a o teorii elektrodynamiki. Stanowi ona ukoronowanie, a zarazem i koniec jego wybitnej działalności naukowej. Jego późniejsze prace, poświęcone filozofii nauki, którą interesował się od 1800 r., nie zyskały większego uznania.

Ampere  był  klasycznym przykładem uczonego — dziwaka w życiu osobistym, a jego roztargnienie przekraczało wszelkie granice. Krążyło o tym mnóstwo anegdot.

Zmarł podczas podróży inspekcyjnej 10 VI 1836 r. w Marsylii.