Antoni Krauz (zm. 1831)

Antoni Krauz pochodził podobno z Krakowa, a urodził się w ostatnich latach XVIII w. (dokładna data nie jest znana). Nic nie wiemy o dzieciństwie i młodości Krauza — można się tylko domyślać, że zapewne ukończył Korpus Kadetów. Pewne informacje o nim mamy dopiero od 1824 r., kiedy został mianowany podporucznikiem w kompanii rzemieślniczej Komitetu Artylerii i Inżynierii, wchodzącej w skład Korpusu Artylerii i Inżynierów. Podobnie jak ogromna większość ówczesnych oficerów niższych stopni, Krauz miał znikome szansę awansu w hierarchii służbowej — dopiero w 1830 r. dosłużył się rangi porucznika.

Niezwykła aktywność, jaką przejawiał Krauz w okresie 1825—1830 jako pomysłowy badacz oraz utalentowany popularyzator, była tylko częściowo związana z zajmowanym przez niego stanowiskiem w wojsku i wykraczała daleko poza jego obowiązki służbowe.

W r. 1825 Krauz podjął pionierskie u nas doświadczenia nad wytrzymałością materiałów, wzorując się na znanych mu z zagranicznej literatury fachowej przykładach podobnych badań, głównie francuskich i angielskich. Poddawał próbom na rozciąganie (aż do zerwania) pręty oraz łańcuchy z suchedniowskiego żelaza kutego i stali oraz próbom na zginanie (aż do złamania) belki z rozmaitych gatunków drewna krajowego (dębu, sosny, jodły, olszy, brzozy i grabu). Doświadczenia trwały dwa lata. Szczegółowy raport wraz z tabelarycznym zestawieniem   wyników   został przedstawiony na posiedzeniu Działu Umiejętności Towarzystwa   Warszawskiego Przyjaciół Nauk 21.XI.1827 r. Przychylnie   skomentowane przez Karola Skrodzkiego, pionierskie badania Krauza zostały wysoko ocenione, a ich wyniki   opublikowane   w „Rocznikach" Towarzystwa. Na tym samym posiedzeniu pozytywnie oceniono wynaleziony przez Krauza przyrząd do pomiaru promienia walca, przeznaczony w leśnictwie do mierzenia grubości pni drzew.

W 1829 r. Krauz przeprowadził innego typu badania naukowo-techniczne. Polegały one na wyznaczaniu w drodze eksperymentalnej siły pociągowej koni rozmaitych ras, płci i wieku, oraz siły potrzebnej do poruszania wozów różnych typów i rozmaicie obciążonych, na kilku rodzajach nawierzchni. Te doświadczenia były wyraźnie związane z potrzebami armii, posługującej się wówczas wyłącznie trakcją konną, i to na wielką skalę. Miały one również znaczenie dla techniki cywilnej: komunikacji, transportu oraz przemysłu, posługującego się jeszcze w poważnym stopniu napędem konnym. Warto podkreślić, że eksperymenty te przeprowadził Krauz w sposób oryginalny i pomysłowy, posługując się obmyślonym przez siebie urządzeniem do pomiaru siły pociągowej. Metody użyte przez Krauza były doskonalsze od stosowanych w poprzednich tego typu doświadczeniach zagranicznych.

Drugą, niemniej ważną i pożyteczną pasją Krauza, była jego działalność dydaktyczna i popularyzatorska. Wynikała ona z potrzeb chwili. W kraju szybko rosło zainteresowanie techniką i naukami ścisłymi. Dla użytku szkól wojskowych Krauz przetłumaczył Poumeta

Naukę balistyki" (1825) i opracował własny obszerny podręcznik: ,, Matematyka na Klasę Drugą Szkoły Zimowe Artylerii" (1828). Opublikował opis swych eksperymentów z końmi pt. „Doświadczenia nad siłą koni i nad poruszaniem wozów artyllerycznych i saperskich, próżnych i obładowanych" (1830). Interesującą inicjatywą popularyzatorską Krauza, adresowaną do stosunkowo szerokich kręgów społeczeństwa, była jego „Encyklopedia Popularna", w której zamieszczał zarówno własne teksty, jak i tłumaczenia prac autorów brytyjskich i francuskich. W ciągu 1830 r. wydał 6 tomów tej encyklopedii o znacznej rozpiętości tematycznej — od systematycznych wykładów niektórych dziedzin fizyki do rozpraw o charakterze filozoficzno-światopoglądowym, a także wskazówek praktycznych. Była to pierwsza w Polsce inicjatywa tego typu na tak wielką skalę. Krauz planował wydanie 14 tomów. Przeszkodził temu wybuch powstania listopadowego i śmierć autora, który zmarł w 1831 r.